Aktualny numer

Praskie znaki wiary i pamięci

Kapliczki są od dawna niezmiennym ludowym elementem polskiego krajobrazu. Ustawiano je przy drogach i ulicach, na rozstajach, w miejscach objawień religijnych lub ważnych dla społeczności lokalnej wydarzeń. W podziękowaniu za ocalenie podczas wojny lub za wyzdrowienie. Znamy kapliczki wotywne i obrzędowe. Są murowane, drewniane, skrzynkowe, domkowe, słupowe, wnękowe, baldachimowe, zwykle z figurkami i krzyżami. Polskie wsie i miasteczka są ich pełne. Ale znajdziemy je także w miastach.
W przedwojennej Warszawie było ich dużo, ale wojna zrobiła swoje. Głównie na lewym brzegu Wisły. Dzięki temu, że Niemcy uciekali w popłochu z Pragi, pozostały tu również kapliczki. Wiele z nich pochodzi jeszcze z okresu przedwojennego, ale większość powstała podczas drugiej wojny światowej, szczególnie w latach 1943 i 1944. Ludzie w ciężkiej potrzebie coraz chętniej szukali oparcia w wierze. A żeby móc się swobodnie modlić, stawiano kapliczki praktycznie na każdym podwórku. szczególnie u naszych sąsiadów na Starej Pradze.
Południowopraskie kapliczki mają różne formy – są murowane i drewniane, wolnostojące i będące częścią budynków, niektóre zaś… wiszą na drzewach. Na podwórkach jest ich niewiele i są trudno dostępne. Za to mamy sporo krzyży.

fot. Włodek Pawłow

Krzyże
Są pamiątkowe, misyjne, przydrożne. Stawiano krzyże drewniane i metalowe. Jest ich dużo, przy ulicach, na skrzyżowaniach. Nie tylko w starszej części dzielnicy, ale tez na nowym Gocławiu. Nie sposób wymienić wszystkich, ale główne znajdziemy pod adresami: Chłopickiego 49b, Fieldorfa róg Bora-Komorowskiego, Grochowska 80/82, Grochowska 233, Mińska róg Bliskiej, al. Stanów Zjednoczonych róg Grenadierów, Międzyborska róg Ostrobramskiej, Skaryszewska 12, Kinowa róg al. Stanów Zjednoczonych. Przed domem na Skaryszewskiej 8 stoi pamiątkowy krzyż przeniesiony w 2011 r. z posesji nr 7.
Jeden z najbardziej znanych i charakterystycznych krzyży drewnianych stoi na rogu ulic Międzyborskiej i Grochowskiej. W 1820 r. Stanisław Baliszewski ufundował go w podzięce za uratowanie Grochowa przed epidemią cholery. W czasie bitwy pod Olszynką Grochowską w pobliżu krzyża stacjonował powstańczy sztab generała Józefa Chłopickiego, a także znajdował się szpital polowy. Według legendy obok tego krzyża zmarł wskutek odniesionych ran jeden z bohaterów tej bitwy, generał Franciszek Żymirski.
Medaliony, plakietki i witraże
Na kamienicy przy ulicy Fundamentowej 48 znajduje się płaskorzeźba anioła. Kiedyś dom zdobiły, wykonane około 1935 r., wizerunki czterech aniołków oraz rzeźba Matki Boskiej, skradziona w czasie wojny. Warto również zapamiętać poniższe adresy, wybierając się na spacer szlakiem pamiątek minionych dni: Grochowska 354 – medalion z Matką Boską; Grochowska 326 – plakietka z Jezusem; Grenadierów 30 – płaskorzeźba Matki Bożej; Grochowska 32 – plakietka z Jezusem; Grochowska 354 – medalion z Matką Boską; Hetmańska 2 – medalion serce Jezusa; Zaliwskiego 16 – medalion z Matką Boską; Grenadierów 30 – plakieta na froncie kamienicy draśnięta katiuszą; Lubartowska 9 – w szczycie witraż z Matką Boską.
Kapliczki nadrzewne
W latach 90. XX wieku ktoś zamocował na drzewie przy ulicy Podskarbińskiej, rosnącym na trawniku przy blokach Towarzystwa Osiedli Robotniczych, starą drewnianą kapliczkę z figurką Matki Boskiej. Z czasem pień drzewa obrósł w stare obrazki, krzyże, różańce i inne vota. Dzisiaj nazywana jest „Świętym drzewem”.
Podobne znajdziemy także przy ul. Kickiego 18 i 19, na Kutnowskiej 12, na Wiatracznej – między Nizinną a Paca, przy Kobielskiej: obok budynku nr 28, pod numerem 30 i obok budynku nr 88/92.

fot. Włodek Pawłow

Figury
Jedną z najciekawszych, a na pewno najoryginalniejszych, jest znajdująca się na fasadzie domu przy ulicy Grochowskiej 263 figura św. Ekspedyta – patrona żeglarzy, handlowców, studentów i egzaminatorów, ale także prawników czekających na pilne rozwiązanie trudnych spraw. Przedstawia rzymskiego żołnierza, trzymającego w dłoniach krzyż i palmę, a nogą depczącego kruka. Jedna z legend głosi, że świętemu w dniu, w którym zdecydował się nawrócić na chrześcijaństwo, ukazał się diabeł pod postacią kruka, nakłaniając go, aby odłożył realizację swojego postanowienia na następny dzień. Św. Ekspedyt zmiażdżył ptaka swoją stopą, oświadczając: „Zostanę chrześcijaninem dzisiejszego dnia”. Figurkę katolickiego świętego umieścił nad bramą kamienicy w latach 30. XX wieku żydowski kamienicznik. Chciał, by polskim lokatorom dobrze się tu żyło.
Przy ul. Szaserów 106 stoi w ogródku figura Matki Boskiej. Na Kresowej 25, w podwórku, między czworakami dla pracowników huty szkła „E. Dworzyński i S-ka”, znajdziemy dużą wolnostojącą figurę Matki Boskiej. Przy Grochowskiej 272, przed wejściem do głównego budynku dawnego Instytutu Weterynarii, znajduje się niewielka, ładnie odnowiona figura Matki Boskiej. Na Chłopickiego 82 obejrzeć można figurę Jezusa, w Al. Stanów Zjednoczonych 55 – figurę Matki Boskiej, a na ul. Stanisławowskiej, między budynkiem 3 a 5 – figurę Matki Boskiej i Jezusa.
Kapliczki wolnostojące
Choć nie są tak liczne i tak ozdobne, jak na Pradze-Północ, gdzie „zamieszkują” prawie każde podwórko, można je znaleźć i w naszej dzielnicy. Oto spis najważniejszych: Budrysów/Ostrobramska; Róg Fieldorfa i Bora-Komorowskiego; w podwórku Wiatraczna 28; Międzyborska róg Kakowskiego.
Na rogu ul. Międzyborskiej i alei Stanów Zjednoczonych stoi murowana kapliczka z 1829 r. z wnęką, w której jest umieszczona figura Matki Boskiej Niepokalanej. Legenda głosi, że byli pod nią grzebani żołnierze, którzy polegli pod Olszynką Grochowską w lutym 1831 r.
W podwórku kamienicy przy Mińskiej 7 stoi pochodząca z czasów okupacji drewniana kapliczka skrzynkowa z figurką Matki Boskiej. Na podwórku kamienicy przy Rybnej 4 znajdziemy pięknie ukwieconą metalową kapliczkę z figurą Matki Bożej. Na Stanisławowskiej, pomiędzy blokami 3 i 5, stoi kapliczka poświęcona Jezusowi i jego Matce.
Kapliczka przy kaskadzie w parku Skaryszewskim ma już ponad 80 lat. Powstała w 1937 r. Projektant, Janusz Alchimowicz, nadał jej kształt kapliczek ludowych. W czasie okupacji łączniczki wykorzystywały wnękę pod niszą do chowania korespondencji.

fot. Włodek Pawłow

Kapliczka w lesie
W Olszynce Grochowskiejznajdziemy kilkanaście kapliczek, być może upamiętniających miejsce śmierci żołnierzy walczących w bitwie. Każda z nich jest przystrojona kwiatami, a czasem nawet palą się pod nimi znicze.
Wnękowe
Najwięcej jest u nas niewielkich kapliczek wnękowych o różnym kształcie, z figurami Matki Boskiej lub Jezusa. Są trudno zauważalne, szczególnie te na budynkach przy alei Zielenieckiej 6/8, Bakaliowej 1, Biłgorajskiej 3, Bliskiej 21, Boremlowskiej 26 i Czapelskiej 22. Przy Czapelskiej 30,ad wejściem do budynku, znajdziemy blaszaną kapliczkę z figurką Matki Bożej. Ustawili ją pod koniec lat 30. XX wieku ówcześni właściciele tego domu – małżeństwo Połosów. Kapliczki wnękowe mają także budynki przy Elsterskiej 10, Finlandzkiej 5, Gedymina 21, Grochowskiej 286 i 288, Hetmańskiej 8 i 9, Jarocińskiej 59, Kawczej 28 i 54. Przy ulicy Kiprów 7 znajduje się figura Jezusa w drewnianej ramie, a przy Kobielskiej 59, na daszku nad wejściem do kamienicy, figura Matki Boskiej. Podobne znaleźć można przy Komorskiej 36 oraz Koprzywiańskiej 6 i 42. Inne znajdziemy przy Liwieckiej 12, Lubartowskiej 14, Omulewskiej 19, Pabianickiej 12, Pokrzywnickiej 16, Rębkowskiej 12, Skaryszewskiej 2, 9 i 12, Szaserów 58 i 61b, Żółkiewskiego 27, Waszyngtona 85, Wiarusów 20, Zaliwskiego 18 i Zana 24.
Mam świadomość, że nie wymieniłam wszystkich, bo kapliczek na Pradze-Południe jest zapewne więcej, poukrywanych gdzieś w podwórkach, gąszczu zieleni…Jeśli ktoś je widział, zapraszamy do kontaktu. Nasz spis jest otwarty.
Antonina Kalnicka

Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *