Miejsca i ludzie

I tylko fabryk żal

Przypominając na naszych łamach w roku stulecia odzyskania niepodległości różne miejsca na Pradze-Południe, mające wpływ na historię miasta i kraju, nie sposób nie wspomnieć o przemysłowym Kamionku i Grochowie. W latach międzywojennych przemysł lokował się tutaj głównie wzdłuż ulicy Grochowskiej i przy jej przecznicach. Dziś tylko w nielicznych, dawnych fabrykach trwa produkcja. Wiele budynków rozebrano, ale kilka wciąż stoi, czekając na lepszy los.
Strażackie Zakłady
Przemysłowe H. Płóciennik, W. Sztajer, ul. Kaleńska 3
Na początku lat 30. XX wieku Henryk Płóciennik kupił przy ulicy Kaleńskiej 3 działkę z zabudowaniami fabrycznymi, na której postawił największy w Polsce specjalistyczny zakład wytwarzający sprzęt dla straży pożarnej. Działający do 1947 r. zakład zajmował się dostawami sprzętu dla wojska i łączności. Dwa lata później, już upaństwowiony, upadł. W 1956 r. umieszczono w starych budynkach Zakład Przemysłu Dziewiarskiego „Warszawianka”, produkujący odzież damską. W 2003 r. budynki zostały zwrócone spadkobiercom Henryka Płóciennika. Przebudowane, pomieściły prywatne szkoły.
Fabryka Wyrobów Żelaznych, Ozdobnych Kutych i Konstrukcji R. Kwapisz i Syn, ul. Podskarbińska 28
Zakład powstał w 1933 r. Specjalizował się w konstrukcjach spawanych i nitowanych, wytwarzając m.in. okna, schody, bramy, ogrodzenia i kraty. Oszczędzona przez wojnę firma zakończyła działalność w 1954 r.
Fabryka Aparatów Elektrycznych Kazimierza Szpotańskiego, ul. Gocławska 12
Dwa zespoły budynków, zaprojektowane przez architekta Feliksa Sztompke, powstały w latach 1928-36. Zakład produkował aparaturę rozdzielczą do 150 kV, przekładniki, odgromniki, elektryczne przyrządy pomiarowe oraz aparaty rentgenowskie. Swój przekładnik napięciowy do 450 kV firma wysłała na Wielką Światową Wystawę w Nowym Jorku, gdzie w 1939 r. pokazywano najnowsze osiągnięcia techniki. Budynki fabryki częściowo przetrwały wojnę. Po odbudowie przedsiębiorstwo zostało przejęte przez państwo i przemianowane na Pierwszą Państwową Fabrykę Aparatów Elektrycznych, a później Zakłady Wytwórcze Aparatury Wysokiego Napięcia. Firma bez większych zmian dotrwała do połowy lat 90. Potem budynki zaadaptowano na potrzeby Uniwersytetu SWPS.
Fabryka Odlewów Ołowianych i Cynowych Wojciecha Kemnitza, ul. Mińska 70
Fabryka Kemnitza powstała w 1909 r. i zajmowała dwie dwupiętrowe hale. Produkowano w nich ołowiane i cynowe blachy i rury, cynę do lutowania i ołowiu do witraży. Do 1994 r. w upaństwowionej po wojnie fabryce znajdowała się tkalnia spółdzielni „Ład”. W roku 2005 opuszczone i podupadające zabudowania zostały całkowicie wyburzone. Dziś w tym miejscu wznosi się 8-piętrowy budynek mieszkalny Spółdzielni Mieszkaniowej „Osiedle Młodych”.
Zakłady Tele- i Radiotechniczne „Dzwonkowa”,
ul. Grochowska 341
W 1913 r., w XIX-wiecznych zabudowaniach, rozpoczęła produkcję fabryka sprzętu telefonicznego i telegraficznego braci J. B. Petsch. Po I wojnie światowej władze odrodzonego państwa polskiego wykupiły fabrykę i przemianowały zakład na Państwową Wytwórnię Aparatów Telefonicznych i Telegraficznych. W fabryce, zwanej potocznie „Dzwonkową”, produkowano m.in. łącznice telefoniczne, telefony i dzwonki. A także urządzenia sygnalizacyjne, liczniki energii elektrycznej, automaty sprzedające, urządzenia głośnikowe, instalacje oświetleniowe, aparaty prądów słabych. W 1931 r. PWATiT połączono z Państwową Wytwórnią Łączności z ulicy Ratuszowej 11, tworząc Państwowe Zakłady Tele-i Radiotechniczne.
W fabryce przy Grochowskiej budowano przed wojną radioodbiorniki Echo, a także radiostacje dla wojska, w tym dla lotnictwa myśliwskiego. Tuż przed wybuchem II wojny światowej zatrudniająca 4,5 tys. pracowników „Dzwonkowa” (licząc też jej kilka filii) była jednym z największych i najnowocześniejszych zakładów w Polsce. W czasie okupacji produkowano tu sprzęt dla armii niemieckiej. W sierpniu 1944 r. Niemcy wywieźli urządzenia produkcyjne i materiały, a potem wysadzili zabudowania fabryczne. Po wojnie rozpoczęto odbudowę zakładów i w 1947 r.
ruszyła produkcja telefonii przewodowej, central i łącznic telefonicznych na podzespołach angielskich. Pełną parą fabryka, pod nazwą Zakłady Wytwórcze Urządzeń Teletechnicznych im. Komuny Paryskiej, ruszyła w 1951 r. W 1962 r. główny profil produkcji przeniesiono na ul. Żupniczej. Na początku lat 90. XX wieku Zakłady Wytwórcze Urządzeń Teletechnicznych zostały przejęte przez koncern Siemens. Wkrótce mocno już zniszczone pawilony przy ulicy Grochowskiej zostały sprzedane lub wydzierżawione firmom prywatnym. Zostały całkowicie zburzone w 2001 r. w czasie budowy Osiedla „Sonata”.
Fabryka wyrobów metalowych „Metalik”, ul. Lubelska 16
Zabudowania fabryczne zostały wzniesione około 1904 r. i początkowo mieściły fabrykę Józefa Rosenthala, produkującą głównie zawiasy. W 1910 r. zakład przejął Paweł Moszkowski, który przestawił się produkcję białej blachy, gwoździ i drutu. W 1919 r. zabudowania zakupiła spółka akcyjna Braci Lejzerowicz, którzy uruchomili w nich garbarnię. Wojnę przetrwał jeden z budynków, znajdujący się dzisiaj w rejestrze zabytków.
Zakłady Amunicyjne
„Pocisk”, ul. Mińska
Utworzone w 1919 r. produkowały amunicję karabinową, artyleryjską, saperską, myśliwską, zapalniki, proch i trotyl. A także obrabiarki precyzyjne do wyrobu amunicji różnych kalibrów, automatyczne maszyny kontrolujące, pasy karbowe napędowe, prasy hydrauliczne oraz piece rotacyjne do obróbki termicznej. Zakłady wykonywały również remonty silników lotniczych. W 1924 r. w „Pocisku” opracowano projekt i wybudowano dwa działka 47 mm. Były to pierwsze nowoczesne działka polskiej konstrukcji zbudowane w kraju. Tuż przed II wojną wykonano próbną partię naboi Mausera w łusce stalowej lakierowanej i w łuskach stalowych miedziowanych. „Pocisk” istniał do 28 września 1939 r. Po roku 1945 zakłady zostały przejęte przez Polskie Zakłady Samochodowe nr 2, od 1951 r. mieściła się tam Warszawska Fabryka Motocykli. W tej chwili na terenie dawnego „Pocisku” znajduje się kompleks mieszkalno-usługowy Soho Factory.

Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *