Miejsca i ludzie

Plac Szembeka – salon Grochowa

Można powiedzieć, że nasza dzielnica, a szczególnie Grochów, jest żywym pomnikiem powstania listopadowego i Bitwy Grochowskiej. Świadczą o tym nazwy wielu ulic, a centralnym placem jest ten poświęcony bohaterowi powstania.
Grochów został przyłączony do Warszawy w 1916 roku. Od początku szczególną estymą otaczano wydarzenia dotyczące bitwy pod Olszynką Grochowską i Powstania Listopadowego. Są tu ulice generałów Józefa Chłopickiego, Józefa Dwernickiego, Ludwika Kickiego, Michała Paca, Franciszka Żymirskiego, płk. Józefa Zaliwskiego. Grochów przecinają ulice Olszynki Grochowskiej i Bitwy Grochowskiej, oraz te upamiętniające miejscowości, gdzie toczyły się ważne bitwy – ulice Boremlowska, Igańska, Stoczkowska, plac 1831 roku czy też ulice Szaserów i Wiarusów.
Takim odniesieniem historycznym jest także nazwa centralnego placu Grochowa, noszącego imię generała dywizji wojsk polskich w 1831 r. Piotra Szembeka. Późniejszy bohater urodził się 14 grudnia 1788 r. w Warszawie. Karierę wojskową rozpoczął w wojsku pruskim. Potem służył w armii Księstwa Warszawskiego, uczestnicząc w wojnach napoleońskich, a następnie w armii Królestwa Polskiego. Po wypadkach Nocy Listopadowej roku 1829, jako jeden z pierwszych generałów służby czynnej poparł powstanie. Rok później wkroczył do Warszawy na czele 1 Pułku Strzelców Pieszych. Był członkiem Rady Wojennej i gubernatorem Warszawy. Cieszył się dużą popularnością wśród warszawiaków i być może to było jednym z powodów jego konfliktu z naczelnym wodzem, generałem Janem Skrzyneckim. Szembek został zdymisjonowany i już jako ochotnik walczył w korpusie Juliana Sierawskiego, a po dymisji Skrzyneckiego przywrócono go do służby w stopniu generała dywizji. Po upadku powstania osiadł na stałe w swym majątku Siemianice w Poznańskiem, gdzie zmarł 21 czerwca 1866 r.
Historia drewnianego
kościoła
Plac Piotra Szembeka, położony na granicy Grochowa i Gocławka, ograniczony jest ulicami Grochowską, gen. Chłopickiego, ks. Sztuki oraz Osowską. Wytyczony w 1919 r., otoczony został niewielkimi kamienicami, a w jego centralnym miejscu stanął w 1924 r. drewniany kościół parafii Najczystszego Serca Maryi. W tym czasie było to wciąż jeszcze przedmieście typu wiejskiego. Ulicą Chłopickiego prowadził wówczas trakt obsadzony wierzbami. Obszerny plac pod budowę kościoła ofiarował mieszkaniec Grochowa, Jan Łaski – przedsiębiorca budowlany, prezes Spółki Seryjnej Budowy Domów. W latach dwudziestych to on właśnie zajmował się parcelacją wielu warszawskich dzielnic. 25 lutego 1925 r. parafia została erygowana przez kardynała Aleksandra Kakowskiego. Drewniana świątynia przetrwała do 12 września 1944 r. Spłonęła, gdy wojska radzieckie zajmowały Pragę.
Plac, nazwany później imieniem generała Piotra Szembeka, w latach 30. otoczyły kamienice, a w latach 50. i 60. po jego zachodniej stronie stanęły bloki charakterystyczne dla PRL.
Miron Białoszewski, który często spacerował po ulicach Grochowa, tak opisuje w dziennikach swoje wrażenia z tego miejsca: „Wydostałem się między kamieniczkami i chwastami na plac Szembeka. Zupełnie jakbym wdepnął do nieznanego miasta. Miasteczka. Rynek. Zielska dzikie. Szpalery. Dumny kościół”. I dalej: „Sklepiki. Przed mięsnym baba oparta przodem o wystawę, tyłem wydatnie wypięta na plac i schody kościoła. Za wystawą w środku ściśnięty ogon bab naprzeciw, ale bliziutko tłoku mięch. Baba kupująca łapie od pośredniczki dwóch stron w białym fartuchu którąś chabaninę, przebiera rękami po niej, robi niesamowicie łapczywe i taksujące oczy. Baba przed szybą przekręca ogromny tył, ustawia się bokiem do placu i rusza w lewo, za nią pupa. Naprzeciw telegraf, poczta i sklep z pozoru wielki, elegancki, a jak zajrzeć – ciasnota i tłok, mały wybór”.
Kościół, o którym wspomina Białoszewski, to chyba jedna z najbardziej dzisiaj znanych i charakterystycznych budowli na terenie Pragi-Południe, której potężna wieża dominuje nad całym Grochowem.
Zaprojektowana w stylu modernistycznym przez architekta Andrzeja Boniego świątynia miała być w zamyśle twórców pomnikiem poległych za ojczyznę, a kamień węgielny poświęcono 10 czerwca 1934 r. Kościół osiągnął stan surowy w 1941 r. Dalsze prace zostały przerwane w momencie wybuchu powstania warszawskiego, więc budowę ukończono dopiero w roku 1946. Kościół konsekrował w 1949 r. Prymas Polski, ks. kardynał Stefan Wyszyński. Pierwszym proboszczem parafii był, aż do swojej śmierci 26 grudnia 1970 r., ksiądz Jan Sztuka, budowniczy drewnianego kościółka. Jego krypta grobowa znajduje się pod kaplicą nawy bocznej, przy ołtarzu Matki Boskiej Częstochowskiej. W głównym przedsionku kościoła wmurowano tablice z czarnego marmuru z nazwami pułków i nazwiskami ich dowódców, biorących udział w bitwie o Olszynkę Grochowską – najbardziej krwawej batalii powstania listopadowego.
Druga, tablica, upamiętnia żołnierzy 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” poległych w obronie Pragi we wrześniu 1939 r. oraz żołnierzy AK z III Rejonu Grochów obwodu praskiego. Są tu także tablice epitafijne poświęcone Sztuce, Boniemu i Łaskiemu.
Drugie życie placu
W 2010 r. rozpoczęła się przebudowa pl. Szembeka. Trwała dwa lata, a zmiany objęły przestrzeń od ulicy Grochowskiej do Osowskiej i między ulicami ks. Jana Sztuki a gen. Chłopickiego.
Projekt modernizacji powstał w pracowni architektów krajobrazu Pleneria. Zamiast popękanych, zastawionych samochodami chodników pojawił się granit, a do tego drewniane ławki, lampiony i fontanna z podświetlanymi dyszami. Ramę dla placu, na lewo od osi głównej i wzdłuż ul. ks. Jana Sztuki, tworzy podwójna aleja drzew, która zaczyna się blisko ul. Grochowskiej.
Ciekawostką jest nowatorskie rozwiązanie zastosowane w infrastrukturze placu. Projektanci użyli stali kortenowskiej, charakteryzującej się podwyższoną odpornością na warunki atmo-
sferyczne. Na powierzchni elementów wykonanych z tej stali, wystawionych na działanie powietrza i deszczu, samoczynnie pojawia się powłoka ochronna, przypominająca rdzę. Inwestycja pochłonęła wprawdzie 22 mln zł, ale mieszkańcy są zadowoleni z nowego wyglądu placu, który stał się salonem Grochowa. Jest gdzie przysiąść, latem działa fontanna, jest bezpłatne wi-fi, władze dzielnicy zadbały, by stanął na placu Punkt Informacji Kulturalnej CPK, czyli popularne Akwarium, a w podziemiach funkcjonuje toaleta.
Plac wykorzystywany jest do organizacji uroczystych koncertów (m.in. piosenek powstańczych), pikników rodzinnych, festynów takich jak jarmark bożonarodzeniowy i rozświetlanie dzielnicowej choinki, bo to jedno z niewielu miejsc na Grochowie, gdzie można zgromadzić większą liczbę ludzi.
Tak oto historia zmieniła się w nowoczesność.
AL

Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *