Kultura

Nie mamy się czego wstydzić! (2)

Kontynuujemy cykl historyczny na temat rozwoju i wzrostu znaczenia prawego brzegu Wisły w stolicy. Poprzedni odcinek zakończyliśmy konkluzją, iż rozwijający się dynamicznie po lewej stronie rzeki gród stołeczny z jednej strony stwarzał mieszkańcom Pragi dobre warunki do rozwijania dziedzin niezbędnych dla życia miasta. Z drugiej jednak, brak wzmianek o przedstawicielach rzemiosła na Pradze negatywnie uwarunkowywał zasady współpracy obu brzegów. Można przyjąć, że praska strona Wisły traktowana była początkowo jako zaplecze surowcowe dla szybko rozwijającej się Warszawy lewobrzeżnej.

Niespodziewana bezpotomna śmierć Janusza III, ostatniego z książąt mazowieckich z dynastii Piastów, otrutego w nocy z 9 na 10 marca 1526 r., doprowadziła do znacznej zmiany sytuacji na Mazowszu i co za tym idzie – na Pradze. Utrata odrębnego bytu, niepewność, co do zachowania pozyskanych praw i przywilejów wśród szlachty, wywołały wielkie oburzenie, podejrzenia, a także obawy co do dalszej przyszłości.
Po inkorporacji Mazowsza do Korony w 1526 r. Warszawa (i Praga) zmieniała się z miesiąca na miesiąc. Miasto zyskało nowe przywileje. Dochody z jatek i kramów rzemieślników, uwolnienie od ceł czy ustanowienie dorocznych jarmarków znacząco podniosły dochody miejskie. Rozwinął się również handel wiślany. Kupcy, tak warszawscy jak i prascy, nawiązali szerokie kontakty z kupcami Wrocławia, Poznania, Gdańska i Torunia. To właśnie wtedy powstało wiele fortun.

Coraz większe miasto

Od 1529 r., gdy zwołano pierwszy sejm walny koronny, tłumy ściągające na obrady napędzały lokalną gospodarkę, miasto bogaciło się, wzrastała liczba ludności. W 1548 r. Warszawa liczyła sobie ponad 466 domów i 14 dworków. Po praskiej stronie Wisły w posiadaniu kościoła były wsie Kamion, Grochów, Kawęczyn, we władaniu królewskim Bródno, Żerań i Wola Ząbkowska, wreszcie jako dobra rycerskie Targowe Wielkie, Targowe Małe, Golędzinów, Załęże, Tarchomin, Biała Łąka i Praga.
W XVII wieku ziemie po prawej stronie Wisły były w zasadzie rozparcelowane. Ich centrum stanowił Kamionek, należący do biskupów płockich, Golędzinów posiadali Warszyccy, położona naprzeciwko ulicy Mostowej wieś Praga należała do rodziny Praskich, natomiast obszar pomiędzy dzisiejszymi dworcami Wileńskim, Wschodnim a brzegiem Wisły zajmowało utworzone w 1641 r. miasteczko Skaryszew.
Chociaż aż do 1791 r. nazwę Praga stosowano do całości prawobrzeżnej Warszawy, to w rzeczywistości składała się z pięciu różnych części, rządzących się autonomicznie. Stanowiły one tzw. jurydyki, posiadające własne odrębne władze i prawo. Były to jurydyki: Kamień, Skaryszew, Czartoryskich (Praga Książęca zwana też Magnacką), Praga Właściwa (Biskupia) oraz Golędzinów (dzisiaj to mniej więcej okolice na północ od Ronda Starzyńskiego).
Na sejmie lubelskim w 1569 r. Warszawa została obrana jako miejsce obrad publicznych, w tym elekcji. Pierwszy Sejm Konwokacyjny odbył się po śmierci Zygmunta Augusta, po nim nastąpił Sejm Elekcyjny i wreszcie trzeci Sejm Koronacyjny. Dzięki temu trzy siedliska najkorzystniej położone względem Warszawy i rzeki – Kamion, Praga i Golędzinów – najszybciej zaczęły się przekształcać w osady typu miejskiego.

Praga staje się modna

Nie ulega wątpliwości, że postanowienia sejmu lubelskiego oraz związana z tym budowa pierwszego stałego mostu przez Wisłę sprawiły, że magnaci ściągający do stolicy ze wschodnich kresów Rzeczypospolitej zaczęli traktować Pragę jako miejsce ostatniego popasu przed paradnym wjazdem do miasta. Przyjęte było posiadanie tu choćby skromnego dworku. W ich ślady poszli dostojnicy duchowni i królewscy urzędnicy. Najpierw biskup Marcin Białobrzeski, a za jego przykładem zamożna szlachta i magnateria związana z dworem królewskim, zaczęli nabywać grunty w przewidywaniu potrzeby posiadania rezydencji niezbędnej do zapewnienia komfortu podczas sejmów.
Szczególną inicjatywą na tym polu odznaczył się marszałek nadworny koronny Adam Kazanowski, skupiając w swoim ręku w latach 1637-1647 znaczne grunty nie tylko na Pradze, ale i w pobliskim Golędzinowie. Podział Pragi na Biskupią i Magnacką nie przeszkodził w dalszym jej rozwoju. Właściciele obu części dbali o należące do nich włości. Z inicjatywy Kazanowskiego na Pradze Magnackiej powstały m.in. spichlerze, słodownia, browar, cegielnie i żupa solna.
Korzystne położenie przy przeprawie przez Wisłę nadało Pradze status miejsca modnego. W efekcie Praga stała się terenem eksploatacji kupców i przedsiębiorców, którzy organizowali tu zmonopolizowany handel, rzemiosło i transport.
Ponadto nastąpiły w tym miejscu wydarzenia historyczne, silnie rzutujące na dalsze dzieje stolicy i całego państwa. W listopadzie 1572 r. doszło pod Grochowem do zjazdu senatorów i posłów mazowieckich zwołanego podczas walk o władzę po bezpotomnej śmierci króla Zygmunta Augusta, zaś w kwietniu roku 1573 na rozległych polach wsi Kamion przeprowadzono pierwszą wolną elekcję, która na tron polski wyniosła Henryka Walezego. „Jeśli z wielorakich przyczyn położenie Pragi jest mniej szczęśliwe od Warszawy, to pod względem handlowym wieś ta w pierwszej połowie wieku jeśli nie przewyższała to przynajmniej wyrównywała Warszawie”, pisał Aleksander Wejnert. Temu handlowi sprzyjały przede wszystkim liczne przywileje i zwolnienia, które miały przynosić ich właścicielom jak największe zyski. Do najbardziej pożądanych należały niewątpliwie posiadanie własnych władz, w tym sądowniczych, uwolnienie handlu spod nadzoru miejskiego i zezwolenie na tworzenie własnych korporacji rzemiosła, zwolnienie z obowiązku utrzymywania załóg wojskowych, przyjmowania gości w czasie sejmów, dostarczania powód i płacenia podatków miejskich. Nie bez znaczenia było prawo pobierania opłat targowych i przewozowych przy jednoczesnym przywileju organizowania targów i jarmarków oraz zwolnień celnych na wszelkie produkty i towary sprowadzane wodą i lądem. Pokaźnym źródłem dochodów właścicieli jurydyk były również opłaty z tytułu kar, opłat sądowych i rzemieślniczych. Utworzone na prawym brzegu Wisły miasteczka i jurydyki posiadały te przywileje, co przy znacznie niższej cenie terenów czyniło je niezwykle atrakcyjnymi jako miejsce inwestycji. Przyciągały one nie tylko potencjalnych inwestorów, ale również kmieci, chcących wydzierżawić grunty, rzemieślników, którzy z różnych powodów nie zostali przyjęci do cechu i pracowali jako partacze, mieszczan, którzy w swej poprzedniej jurydyce narazili się na procesy, a chcieli uniknąć związanych z nimi kar, oraz wszystkich, którzy spodziewali się łatwiejszego życia i większych dochodów.

Skaryszew

Praga Biskupia z kolei stała się, za czasów króla Władysława IV, miasteczkiem posiadającym już kościół i klasztor Bernardynów. Założone 9 września 1641 r. miasto Skaryszew, pierwsze po praskiej stronie Wisły, „pełne było spichrzów i składów. Miało ono swój ratusz, gdzie «wójt i ławniki sądzili różne rozprawniki»”, jak pisał Aleksander Janowski.
Adam Jarzębski, muzyk kapeli królewskiej, poeta epoki baroku, budowniczy i administrator królewski, wójt wsi Piaseczno i jednocześnie autor pierwszego przewodnika po Warszawie wydanego w 1643 r., tak napisał o Skaryszewie: „Przedstawia się ono jak miasteczko z nowym kościołem i obszernym rynkiem. Mieszkają tu burmistrz z rajcami, wójt i ławnicy. Bokami nad Wisłą ciągną się spichrze, a przy nich szkuty. Praga ze Skaryszewem stanowią drugą Warszawę”.
W rzeczywistości była Praga naturalnym przedmieściem i zapleczem aprowizacyjnym Warszawy. Ze względu na ciasnotę zabudowy lewobrzeżnej, cegielnie, browary, słodownie, karczmy, składy itp. zaczęto budować na Pradze, a mieszczanie warszawscy, którzy chcieli nabywać produkty bezpośrednio od producentów, musieli przeprawiać się za Wisłę.
Jędrzej Słowaczyński zanotował bardzo istotne spostrzeżenie, że „Praga, przez sąsiedztwo stolicy, wychodzi z nicości i wzbija się do wysokiej pomyślności, jest świadkiem najkrwawszych bojów i ofiarą najdzikszych najazdów. Przez kontakt z Warszawą wchodzi odtąd do historii całej Polski, zapisując w niej niemało dramatycznych wierszy”.

Powstaje ul. Grochowska

Do wzrostu zainteresowania prawobrzeżem przyczynili się niemało dwaj ostatni królowie. Odbytej na polach Kamiona w 1733 r. elekcji Augusta III dwór saski nadał znaczny rozgłos, a samo wydarzenie przedstawione zostało na efektownym widoku sporządzonym przez rysownika i kartografa F.C. Schmidta. Znaczny udział w dalszej urbanizacji tych terenów miał następca Sasa, Stanisław August Poniatowski. Król, za namową swojego brata Michała, biskupa płockiego, kupił Kamion wraz ze Skaryszewem, Grochowem, Gocławiem i Kawęczynem za sumę 200 tysięcy złotych polskich w złocie. Następnie podarował dobra swemu bratankowi, późniejszemu podskarbiemu Koronnemu Stanisławowi Poniatowskiemu, który jako człowiek „wspaniały bez zbytku i oszczędny bez chciwości” okazał się dobrym gospodarzem i administratorem. W 1781 r. założył na Kamionku oddzielną jurydykę, ustanawiając dla niej urząd i sąd wójtowski niezależny od Skaryszewa. Główny trakt tej jurydyki otrzymał w roku 1790 nazwę ulicy Grochowskiej…
Waldemar Włoszczak

Odpowiedz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *